Vlorë

Vlora (VLOR-ə; shqip: [ˈvlɔɾə]; forma e përcaktuar shqipe: Vlora) është qyteti i tretë më i populluar i Shqipërisë dhe qendra e Qarkut të Vlorës dhe Bashkisë së Vlorës. E vendosur në jugperëndim të Shqipërisë, Vlora shtrihet në Gjirin e Vlorës dhe është e rrethuar nga kodrat e Maleve Ceraunian përgjatë brigjeve të detit Adriatik dhe Jon. Ajo përjeton një klimë mesdhetare, e cila ndikohet nga Malet Ceraunian dhe afërsia me Detin Mesdhe. Zona bregdetare e Vlorës ishte një nga vendet ilire që kishte përjetuar aktivitet para-urban duke filluar nga shekujt 11-10 para Krishtit. Zona u kolonizua nga grekët e lashtë. Një qytet-port i madh i fortifikuar që ishte i banuar nga shekulli i 6-të para Krishtit deri në shekullin e 2-të pas Krishtit ndodhet, tani pjesërisht i zhytur, në Triport, në veriperëndim të Vlorës së sotme. Aktivitet i konsiderueshëm portual në këtë vend ndodhi të paktën që nga periudha arkaike deri në periudhën mesjetare. Është sugjeruar që ka ndodhur një transferim i qytetit antik nga vendi i Triportit në vendin e Vlorës moderne. Qendra e qytetit modern përmban mbetje arkeologjike që datojnë nga antikiteti i vonë. Auloni, nga i cili mori emrin qyteti modern, shfaqet në burimet historike duke filluar nga shekulli i 2-të pas Krishtit. Ajo u pushtua në periudha të ndryshme gjatë historisë nga romakët, bizantinët, normanët, venecianët dhe osmanët. Midis shekujve 18 dhe 19, shqiptarët mblodhën forcë shpirtërore dhe intelektuale për vetëdijen kombëtare, e cila çoi përfundimisht në Rilindjen Shqiptare. Vlora luajti një rol të rëndësishëm në Pavarësinë e Shqipërisë si një epiqendër për themeluesit e Shqipërisë moderne, të cilët nënshkruan Deklaratën e Pavarësisë më 28 nëntor 1912 në Kuvendin e Vlorës. Vlora është një nga qytetet më të rëndësishme të Shqipërisë jugore dhe të rajonit të Labërisë, i cili tradicionalisht është i njohur për kulturën, traditat dhe folklorin e tij. Vlora shërbehet nga Porti i Vlorës, autostrada SH 8 dhe autostrada A2, të cilat së bashku përfaqësojnë një pjesë të Korridorit Adriatiko-Jonian dhe Korridorit Pan-Evropian VIII. EMRI Qyteti mori emrin nga greqishtja e lashtë: Αὐλών, e romanizuar: Aulṓn, që do të thotë "kanal, luginë" që i ngjan një instrumenti aulos. Është një toponim tipik në botën greke. Emri i qytetit u regjistrua për herë të parë në shekullin e 2-të pas Krishtit, nga dy autorë grekë të lashtë, Luciani dhe Ptolemeu, i cili e quajti atë "qytet dhe port detar", gjë që konfirmon se u themelua shumë më herët. Megjithatë, Auloni nuk është përmendur nga autorë të mëparshëm grekë dhe romakë të lashtë, të cilët nga ana tjetër regjistruan qytetin dhe portin detar të afërt të Orikumit. Por në burimet e mëvonshme Orikum haset më pak, ndërsa toponimi Aulon përmendet më shpesh. Vlora u zhvillua nga Aulon-a e lashtë nëpërmjet evolucionit të sistemit fonetik të gjuhës shqipe me rotacizmin Vlonë > Vlorë, i cili është një fenomen para-sllav në shqipe. Ndërzanorja /n/ ka evoluar rregullisht në /r/ në toskërishte, ndërsa fillestarja /v/ ka evoluar nga /u/ e patheksuar pas zhdukjes së fillestarit /a/ të patheksuar. Evolucioni /u/ > /v/ duhet të jetë relativisht i lashtë, duke parandaluar evolucionin e ndërzanores /l/ pasuese në /lː/. Në gegërishten toponimi shqiptohet Vlonë, duke treguar se ka qenë në përdorim midis shqiptarëve të veriut para shfaqjes së rotacizmit në toskërishte. Gjithashtu, modeli theksor i emrit respekton rregullat e theksit shqiptar. Vetë emri i banorëve (kënd. vlonjat, shumës. vlonjatë) nuk i është nënshtruar rotacizmit që ndikon në toponim (nëse do të kishte ndodhur, do të dukej diçka si vlorat ose vlorjat). Emri mesjetar dhe modern grek është Avlónas (Αυλώνας Aulṓnas [avˈlonas], kallëzore Αυλώνα Aulṓna [avˈlona]), dhe është burimi i latinishtes Aulona, ​​italishtes Valona (që përdoret edhe në gjuhë të tjera) dhe i anglishtes së vjetëruar Avlona. Gjatë epokës osmane, qyteti i Vlorës njihej në turqisht si Avlonya. Në burimet latine mesjetare dhe në të dhënat e vjetra italiane përmendet me format Avalona, ​​Avelona, ​​Lavalona, ​​Lavellona; dhe në burimet e vjetra serbe si Avlona ose Vavlona, ​​kjo e fundit përmban parafjalën sllave v "në". Në arumunishten, qyteti njihet si Avlona. HISTORIA E HERSHME Zona bregdetare e Vlorës ishte një nga ato vende ilire që kishte përjetuar aktivitet para-urban duke filluar nga shekujt 11-10 para Krishtit. Gjatë periudhës së kolonizimit euboan të zonës (fillimi i shekullit të 8-të para Krishtit), gjiri i Vlorës u shoqërua me disa tradita heroike dhe themelimin e disa vendbanimeve atje, siç sugjeron toponimi Aulon, i cili njihet edhe në toponimin lokal euboian. Për shkak të pozicionit të saj strategjik në Detin Adriatik, veçanërisht në Gjirin e Vlorës, i cili formon një port natyror, Vlora zuri një vend të rëndësishëm në antikitetin klasik si një bazë për tregtinë e shumë popujve. Vlora konsiderohet si një nga qytetet më të vjetra në Shqipëri dhe në rajon. Në epokën arkaike, zona u kolonizua nga grekët e lashtë, të cilët tradicionalisht besohet se kanë themeluar Orikos, Thronion dhe Aulon në këto brigje. Një qytet-port i madh i fortifikuar që ishte i banuar nga shekulli i 6-të para Krishtit deri në shekullin e 2-të pas Krishtit ndodhet, tani pjesërisht i zhytur, në Triport, në veriperëndim të Vlorës së sotme. Ai kufizohej nga tre mure, i pari prej të cilëve daton në fund të shekullit të 6-të para Krishtit. Aktiviteti portual në këtë vend zgjati të paktën nga periudha arkaike deri në periudhën mesjetare. Është sugjeruar që ka ndodhur një transferim i qytetit të lashtë nga vendi i Triportit në vendin e Vlorës moderne. Qendra e qytetit modern përmban mure që datojnë nga shekulli i 4-të deri në shekullin e 10-të pas Krishtit, si dhe një mur, një kullë katërkëndëshe dhe rrënojat e një shtëpie me qeramikë që datojnë që nga shekujt 3-4 dhe 6-7. Vendndodhja arkeologjike e Triportit është identifikuar me Thronionin ose Aulonin e lashtë. Thronioni u dëshmua nga Pausania (shekulli i 2-të pas Krishtit) si një koloni lokriane-eubeane, por edhe nga një kushtim në një monument të ngritur në Olimpia, të dyja rrëfimet raportojnë se Apollonia pushtoi qytetin rreth vitit 450 para Krishtit. Aulonia, nga e cila mori emrin Vlora, u përmend për herë të parë nga Ptolemeu (shekulli i 2-të pas Krishtit) midis qyteteve të Taulantëve ilirë. Carl Patsch propozoi që vendndodhja e parë e Aulonit në Triport të transferohej më pas në vendndodhjen aktuale të Vlorës, dhe Pierre Cabanes propozoi vendndodhjen e Thronionit në Triport; këto identifikime nuk janë në kundërshtim me njëra-tjetrën. Dokumente të tjera gjeografike, të tilla si Tabula Peutingeriana dhe Synecdemus i Hierokliut, përmendin gjithashtu Aulonin. Qyteti shërbeu si një port i rëndësishëm i Perandorisë Romake, kur ishte pjesë e Epirus Nova. ——— Burimi: ky artikull është përkthyer dhe përshtatur nga artikulli “Vlorë” në Wikipedia anglisht (https://en.wikipedia.org/wiki/Vlor%C3%AB), shkruar nga kontribuesit e Wikipedia-s (https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Vlor%C3%AB&action=history), i publikuar nën licencën CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/deed.sq). Ky përkthim shpërndahet me të njëjtën licencë. Përkthimi është bërë automatikisht dhe mund të përmbajë pasaktësi. Foto: Vlorari, CC BY-SA 4.0, nëpërmjet Wikimedia Commons (https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Qyteti_I_Vlores_Naten_(Albania).jpg).