Tirana

Tirana (tih-RAH-nə; shqiptim shqip: [tiˈɾana]; gegërisht: Tirona) është kryeqyteti dhe qyteti më i madh i Shqipërisë. Ndodhet në qendër të vendit, e rrethuar nga male dhe kodra, me Dajtin që ngrihet në lindje dhe një luginë të lehtë në veriperëndim që shikon nga larg detin Adriatik. Është ndër qytetet më të lagështa dhe më me diell në Evropë, me 2,544 orë diell në vit. Tirana u themelua në vitin 1614 nga fisniku osman shqiptar Sylejman Pashë Bargjini, me qendër Xhaminë dhe tyrbenë e Vjetër. Vendndodhja e Tiranës së sotme ka qenë e banuar vazhdimisht që nga Epoka e Hekurit dhe ka të ngjarë të ketë qenë bërthama e mbretërisë ilire të Taulantëve, e cila në antikitetin klasik ishte e përqendruar në brendësi të Epidamnit. Pas Luftërave Ilire, ajo u aneksua nga Perandoria Romake. Me rënien e Perandorisë Romake Perëndimore në shekullin e katërt, pjesa më e madhe e Shqipërisë ra nën kontrollin e Perandorisë Romake Lindore. Qyteti ishte mjaft i parëndësishëm deri në shekullin e 20-të, kur Kongresi i Lushnjës e shpalli atë kryeqytet të Shqipërisë pas Deklaratës së Pavarësisë së Shqipërisë në vitin 1912. E klasifikuar si një qytet i botës gama, Tirana është qendra më e rëndësishme ekonomike, financiare, politike dhe tregtare në Shqipëri për shkak të vendndodhjes së saj të rëndësishme në qendër të vendit. Si selia e pushtetit të Qeverisë së Shqipërisë, ajo pret rezidencat zyrtare të Presidentit dhe Kryeministrit të Shqipërisë dhe të Parlamentit të Shqipërisë. Qyteti u shpall Kryeqyteti Evropian i Rinisë për vitin 2022. ZHVILLIMI I HERSHËM Zona e Tiranës ka qenë e banuar nga njerëzit që nga kohërat parahistorike, me referencën më të hershme të njohur të gjetur në Shpellën e Pëllumbasit që i përket periudhës paleolitike. Ilirët ishin popullsia e parë e zonës dhe me shumë mundësi formuan bërthamën e mbretërisë ilire të Taulantëve, e cila në antikitetin klasik ishte e përqendruar në brendësi të Epidamnit. Kur romakët mbërritën në Iliri pas fitores së tyre në Luftërat Ilire, ata e populluan dhe e integruan zonën në perandorinë e tyre nën kontrollin politik të qytetit të Romës. Zbulimi më i vjetër që ka mbijetuar nga kjo periudhë është një shtëpi romake që daton në shekullin e 3-të, e cila u transformua në një kishë pa korridor me dysheme mozaiku. Një kështjellë, ndoshta e njohur si Tirkan, u ndërtua nga perandori bizantin Justiniani I midis shekujve të 4-të dhe të 6-të dhe më vonë u restaurua nga Ahmed Pashë Toptani në shekullin e 18-të. Tirana përmendet në dokumentet veneciane në vitet 1350, si dhe në vitin 1418: "...banori Pjeter, djali i të ndjerit Domenik nga fshati i Tiranës...". Të dhënat e regjistrimeve të para të tokës nën osmanët në vitet 1431–32 tregojnë se Tirana përbëhej nga 60 zona të banuara, me gati 2,028 shtëpi dhe 7,300 banorë. Në vitin 1510, Marin Barleti, një prift dhe studiues katolik shqiptar, në biografinë e heroit kombëtar shqiptar Skënderbeu, Historia de vita et gestis Scanderbegi Epirotarum principis (Historia e jetës dhe veprave të Skënderbeut, princit të Epirotëve), e quajti këtë zonë një fshat të vogël, duke bërë dallimin midis "Tiranës së Vogël" dhe "Tiranës së Madhe". Më vonë përmendet në vitin 1572 si Borgo di Tirana. Sipas Hahn-it, vendbanimi kishte filluar të zhvillohej si pazar dhe përfshinte disa mullinj uji, madje edhe para vitit 1614, kur Sulejman Bargjini, një sundimtar vendas, ndërtoi Xhaminë e Vjetër, një qendër të vogël tregtare, dhe një hamam (banjo turke). Kjo konfirmohet nga burimet gojore, të cilat thonë se kishte dy xhami më të hershme 300-400 m nga Xhamia e Vjetër, drejt rrugës së sotme Ali Demi. Xhamia e Reçit dhe Xhamia e Mujos ishin të vendosura në anën e majtë të lumit Lana dhe ishin më të vjetra se Xhamia e Vjetër. Më vonë, u ndërtua Xhamia e Et'hem Beut, e ndërtuar nga Molla Beu i Petrelës. Ajo punësoi artizanët më të mirë në vend dhe u përfundua në vitin 1821 nga djali i Mollës, Etëhem, i cili ishte gjithashtu nipi i madh i Sulejman Bargjinit. Në vitin 1800, në vendbanim mbërritën të ardhurit e parë, të ashtuquajturit ortodoksitë. Ata ishin arumunë nga fshatrat pranë Korçës dhe Pogradecit, të cilët u vendosën rreth Parkut të sotëm të Tiranës në Liqenin Artificial. Ata filluan të njiheshin si llacifacët dhe ishin të krishterët e parë që mbërritën pas krijimit të qytetit. Në vitin 1807, Tirana u bë qendra e Nënprefekturës Krujë-Tiranë. Pas vitit 1816, Tirana mbeti nën kontrollin e familjes Toptani të Krujës. Më vonë, Tirana u bë një nënprefekturë e Vilajetit të sapokrijuar të Shkodrës dhe e Sanxhakut të Durrsit. Në vitin 1889, gjuha shqipe filloi të mësohej në shkollat ​​e Tiranës dhe klubi patriotik Bashkimi u themelua në vitin 1908. ZHVILLIMI MODERN Më 28 nëntor 1912, flamuri kombëtar u ngrit në Vlorë nga Presidenti Ismail Qemali, duke shënuar lindjen simbolike të Shqipërisë si një vend sovran. Megjithatë, vitet në vijim u shënuan nga trazirat gjatë Luftërave Ballkanike. Më 27 nëntor 1912, pas mbi 400 vjetësh pushtimi osman, ushtria serbe pushtoi Tiranën dhe e aneksoi Qarkun e Durrësit në Mbretërinë e Serbisë. Në përgjigje të masakrave të shqiptarëve gjatë sundimit të Serbisë, Tirana mori pjesë në kryengritjen e fshatrave të udhëhequr nga Haxhi Qamili. Tirana u çlirua në vitin 1913 pas Traktatit të Londrës, i cili e detyroi ushtrinë serbe të tërhiqej nga kufijtë e Shqipërisë. Në gusht 1916, harta e parë e qytetit u përpilua nga specialistët e ushtrisë austro-hungareze. Pas pushtimit të qytetit të Dibrës nga Serbia, shumë nga banorët e saj shqiptarë ikën në Turqi, pjesa tjetër shkoi në Tiranë. Nga ata që përfunduan në Stamboll, një pjesë e tyre migroi në Shqipëri, kryesisht në Tiranë, ku komuniteti dibran (njerëz nga Qarku i Dibrës) formoi një segment të rëndësishëm të popullsisë së qytetit nga viti 1920 e tutje dhe për disa vite më pas. Më 8 shkurt 1920, Kongresi i Lushnjës shpalli Tiranën si kryeqytet të përkohshëm të Shqipërisë, e cila kishte fituar pavarësinë në vitin 1912. Qyteti e fitoi këtë status përgjithmonë më 31 dhjetor 1925. Në vitin 1923, plani i parë rregullues i qytetit u përpilua nga arkitektë austriakë. Qendra e Tiranës ishte projekti i Florestano Di Fausto dhe Armando Brasini, arkitektë të njohur të periudhës së Musolinit në Itali. Brasini hodhi bazat për rregullimin modern të ndërtesave ministrore në qendër të qytetit. Plani iu nënshtrua rishikimeve nga arkitekti shqiptar Eshref Frashëri, arkitekti italian Castellani dhe arkitektët austriakë Weiss dhe Kohler. Ndërtesa moderne e parlamentit shqiptar shërbeu si klub oficerësh. Ishte atje që, në shtator të vitit 1928, Zogu i Shqipërisë u kurorëzua Mbreti Zog I, Mbret i Shqiptarëve. ——— Burimi: ky artikull është përkthyer dhe përshtatur nga artikulli “Tirana” në Wikipedia anglisht (https://en.wikipedia.org/wiki/Tirana), shkruar nga kontribuesit e Wikipedia-s (https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Tirana&action=history), i publikuar nën licencën CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/deed.sq). Ky përkthim shpërndahet me të njëjtën licencë. Përkthimi është bërë automatikisht dhe mund të përmbajë pasaktësi. Foto: Chris Walts, CC BY-SA 2.0, nëpërmjet Wikimedia Commons (https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Skanderbeg_square_tirana_2016.jpg).