Korçë

Korça (shqiptohet [ˈkɔɾtʃə]; forma e përcaktuar në shqip: Korça) është qyteti i tetë më i populluar i Shqipërisë dhe qendra e Qarkut të Korçës dhe Bashkisë së Korçës. Popullsia e përgjithshme e qytetit ishte 51,152 dhe e bashkisë së Korçës 75,994 (regjistrimi i vitit 2011), në një sipërfaqe totale prej 806 km2 (311 milje katrore). Ajo ndodhet në një pllajë rreth 850 m (2,789 ft) mbi nivelin e detit, e rrethuar nga malet e Moravës. Zona e Pazarit të Vjetër, përfshirë Xhaminë e Mirahorit, konsiderohet si bërthama urbane e qytetit. E themeluar nga fisniku vendas osman shqiptar Ilias Bej Mirahori, zona urbane e Korçës daton që nga fundi i shekullit të 15-të dhe fillimi i shekullit të 16-të, megjithatë fizionomia e saj aktuale u realizua në shekullin e 19-të, gjatë një periudhe që korrespondon me rritjen dhe zhvillimin e shpejtë të qytetit. Pazari i Vjetër ka luajtur një rol dominues në historinë e tregut të Shqipërisë. Korça është qyteti më i madh i Shqipërisë lindore dhe një qendër e rëndësishme kulturore dhe industriale. EMRI Korçë emërtohet ndryshe në gjuhët e tjera: arumune: Curceaua, Curceauã, Curceau ose Curciau; bullgare, maqedonase dhe serbe: Горица, Goritsa; greqisht: Κορυτσά, Korytsa; italisht: Coriza; rumanisht: Corcea ose Corița; turqisht: Görice. Emri aktual është me origjinë sllave. Fjala "gorica" ​​do të thotë "kodër" në gjuhët sllave të Jugut dhe është një toponim shumë i zakonshëm në Shqipëri dhe vendet sllave (p.sh. Podgorica në Mal të Zi, Gorizia, Dolna Gorica në komunën e Pustecit, etj.). Është zvogëlues i toponimit sllav "gora", që do të thotë mal, i cili gjendet edhe në emrat e vendeve në të gjitha vendet sllave, si dhe në vendet jo-sllave si Shqipëria, Greqia, Italia dhe Kosova. SHEKULLI I 15-TË Themelimi i Korçës është i lidhur ngushtë me veprimet e Ilias Bej Mirahorit, një shqiptar mysliman i lindur në fshatin Panarit në zonën e Korçës, i cili fitoi prona të mëdha në vendndodhjen e Korçës së sotme. Ilias Beu ishte "Zoti i Stallave" i Sulltan Bajazitit II dhe kalorësi dhe pushtuesi i parë i Psamathisë në pushtimin osman të Kostandinopojës. Në vitin 1484, Ilias Beu mori, si shpërblim nga Sulltani, shtatë fshatra të vendosura në zonën e Korçës: Leshnjë, Vithkuq, Peshkëpi, Boboshticë, Panarit, Treska dhe Trebicka. Ky marrëveshje u finalizua gradualisht përmes katër fermaneve. Në firmanin e parë, Leshnjë dhe Vithkuq iu dhanë Ilias Beut si mülk (pronësi toke). Megjithatë, ai hasi vështirësi në mbledhjen e të ardhurave dhe pas dymbëdhjetë vjetësh këto fshatra morën statusin e tyre të mëparshëm të timareve, duke u zëvendësuar përmes një firmani të dytë në vitin 1497 nga lokaliteti Piskopiye, i cili përfshinte dy seksione. Në firmanin e tretë (1497) u përcaktuan kufijtë e Piskopisë, duke vendosur ndarjen e saj midis Mborjes, Barçit dhe Bulgarecit, një zonë që korrespondon me territorin e qytetit të Korçës së sotme. Si produkt i këtij procesi, qyteti i Korçës daton nga fundi i shekullit të 15-të. Emri Gorica korrespondonte me një vendbanim më të vjetër të fortifikuar dhe më vonë iu bashkua Piskopisë, e cila ishte një komunitet i veçantë dhe, siç sugjeron edhe emri i saj, një rezidencë peshkopi. Ilias Beu themeloi veprat e tij të bamirësisë në Piskopije, duke ndërtuar një xhami, një imaret dhe një mualim-hane dhe një hamam. E ndërtuar midis viteve 1484 dhe 1495, xhamia, e emëruar sipas tij, përfaqëson një nga shembujt më të rëndësishëm të arkitekturës islame të Shqipërisë dhe xhaminë e dytë më të vjetër pas Xhamisë së Sulltanit të Beratit. Emri Episkopi në greqisht nënkupton një vend të shenjtë për besimin ortodoks, megjithatë, nuk është e sigurt nëse ishte rastësi apo një strategji e qëllimshme për të ndërtuar një xhami në vendin e një kishe ose manastiri më të vjetër ortodoks. Me themelimin e institucioneve fetare, arsimore dhe bamirëse në zonë, Ilias Beu duhet të ketë planifikuar ta bëjë fshatin një qendër lokale islamike dhe ta ngrejë atë në rangun e kasabasë ("qytet"), përmes regjistrimit të banorëve të tij si qytetarë në vend të fermerëve. Duke qenë të nënshtruara ndaj Kazasë së Korçës, fshatrat Episkopi, Boboshticë, Leshnjë dhe Vithkuq u përdorën në vitin 1505 si burime të ardhurash në emër të pesë institucioneve të vakfesë së Ilias Beut. Vakfeja që ai themeloi shërbeu gjithashtu për qëllimin e organizimit të vendbanimit të banorëve myslimanë në një zonë që u braktis kohët e fundit nga banorët e parë të krishterë. Qyteti i ri duhet të ketë qenë fillimisht i dominuar nga kështjella e vjetër e Mborjes. Gjatë gjithë shekullit të 15-të dhe fillimit të shekullit të 16-të, kështjella mirëmbahej nga osmanët. Tapu Defter i vitit 1519 regjistron një xhemat me mysellem të krishterë në kështjellë. Sipas këtij dokumenti, fshati Mborje (Emboryo), i cili varej nga Korça (Görice), numëronte 88 familje të krishtera dhe 18 familje myslimane. Korça ndahej në dy lagje të mëdha: Varosh dhe Kasaba. Në shekullin e 16-të, myslimanët përbënin 21% të popullsisë së qytetit dhe banonin në Kasaba, e cila u nda në lagjet më të vogla të Çarshisë, Ratakit, Qoshkut dhe Deresë, duke përfshirë institucionet e themeluara nga Ilias Beu. Popullsia e krishterë banonte në Varosh, i cili u nda në Varosh të Sipërm (Varoshi i Sipërm) dhe Varosh të Poshtëm (Varoshi i Poshtëm). Varosh i Sipërm u nda më tej në lagjet më të vogla të Mano, Barç, Jeni-Mahallë, Qiro, Penço, Manço, Manto dhe Kala, ndërsa Varosh i Poshtëm përbëhej vetëm nga Katavaroshi, i cili njihej edhe si "Lagjja e Shën Mërisë", e emëruar sipas kishës që ndodhej atje. Görice u përfshi si sanxhak në Vilajetin e Manastirit të Perandorisë Osmane. SHEKULLI I 18-TË Kur qyteti i afërt i Iskopolit (Moskopol ose Moschopolis ose Voskopojë) u shkatërrua nga njerëzit e Ali Pashës në vitin 1789, një pjesë e tregtisë së saj u zhvendos në Görice (Korçë) dhe Arnavud Belgrad (Berat). Korça u rrit pasi një pjesë e popullsisë së saj erdhi nga Moskopoja aty pranë. Burimet greke (Liakos dhe Aravandinos) kanë vënë në dukje origjinën e popullatave arumune të Korçës se përveç shumë prej tyre që ishin nga Moskopoja, të tjerë u vendosën gjatë një kohe qetësie dhe ishin nga fshati Shalës, Kolonjë dhe themeluan lagjen tregtare të Korçës të njohur si Varosh. Arumunët nga nëngrupi arvanitovlah që në fillim të shekullit të 19-të mbërritën në zonën e Korçës luajtën një rol të rëndësishëm në krijimin e klasës urbane të krishterë të Korçës. Në veprën e Psalidas "Gjeografia" të vitit 1830, vihet re se në lagjen e Varoshit në Korçë, jetonin atje 100 familje arumune. Sipas diplomatit francez François Pouqueville, në vitin 1805, në qytet jetonin 1,300 familje, dy të tretat e të cilave ishin të krishtera. Korça kaloi nga një popullsi prej 8,200 banorësh (1875) në 18,000 banorë (1905) dhe nga këta 14,000 banorë i përmbaheshin krishterimit ortodoks. Nga ata që konsideroheshin grekë në Korçë, kjo ndodhi sepse ata i përmbaheshin krishterimit ortodoks, por Michael Palairet argumenton se shumica ndoshta ishin arumunë (vllehë). Burimet e fillimit të shekullit të 20-të raportojnë se popullsia përbëhej kryesisht nga shqiptarë etnikë. Greqishtja ishte gjuha e elitës dhe shumica e popullsisë arumune merrej me tregti, zanate dhe tregti ndërkombëtare, duke u bërë një nga komunitetet më të pasura në Epir dhe Maqedoni. Shqiptarët e Korçës ishin të varfër, duke u marrë kryesisht me blegtori dhe bujqësi. Banorët e qytetit flisnin si shqip ashtu edhe greqisht. ——— Burimi: ky artikull është përkthyer dhe përshtatur nga artikulli “Korçë” në Wikipedia anglisht (https://en.wikipedia.org/wiki/Kor%C3%A7%C3%AB), shkruar nga kontribuesit e Wikipedia-s (https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Kor%C3%A7%C3%AB&action=history), i publikuar nën licencën CC BY-SA 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/deed.sq). Ky përkthim shpërndahet me të njëjtën licencë. Përkthimi është bërë automatikisht dhe mund të përmbajë pasaktësi. Foto: ShkelzenRexha, CC BY-SA 4.0, nëpërmjet Wikimedia Commons (https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Kor%C3%A7a_02.jpg).